Díli, 26 Outubru 2026 — Sua Exelénsia Prezidente Tribunal de Recurso, Dr. Afonso Carmona, simu vizita kortezia husi reprezentante Uniaun Europeia (UE), iha loron Segunda, 26 Outubru 2026. Enkontru ne’e sai oportunidade atu ko’alia kona-ba observasaun ba eleisaun prezidensiál iha Marsu 2027, inklui aspetu relevante sira kona-ba prosesu eleitorál no sistema dijitál.

Iha enkontru ne’e, Sua Exelénsia Prezidente Tribunal de Recurso, Dr. Afonso Carmona, hato’o apresiasaun ba prezensa reprezentante Uniaun Europeia nian, no subliña katak prezensa ne’e fó espíritu ida ba koperasaun iha atividade relevante sira iha futuru. Nia mós afirma katak Tribunal de Recurso prontu atu simu no loke dalan ba koperasaun ho entidade relevante sira.
Iha biban hanesan, reprezentante Uniaun Europeia esplika katak sira-nia vizita iha objetivu espesífiku, mak atu hala’o misaun observasaun ba eleisaun prezidensiál ne’ebé sei realiza iha fulan Marsu 2027. Sira mós informa katak vizita ne’e hala’o tuir konvite husi Sua Exelénsia Prezidente da Repúblika, ho intensaun atu observa prosesu eleisaun prezidensiál, inklui aspetu kona-ba utilizasaun sistema dijitál.
Ko’alia kona-ba sistema eleitorál, Dr. Afonso Carmona hateten katak iha sistema oioin ne’ebé bele konsidera, maibé adosaun sistema ida tenke bazeia ba nesesidade no enkuadramentu jurídiku ne’ebé vigora iha Timor-Leste.
Tuir Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (CRDTL) Artigu 65.º, n.º 5 , ne’ebé prevee katak lei mak regula prosesu Eleisaun Eleitoral. Tuir mos Artigu 65.º, n.º 6, ne’ebé define katak órgaun independente, ho kompeténsia no funsionamentu ne’ebé regula tuir lei, mak superviziona rejistu eleitorál no aktu eleitorál.

Tuir esplikasaun Prezidente Tribunal de Recurso, dadus no rezultadu ne’ebé rekolleita husi Komisaun Nasionál de Eleições (CNE) no Sekretariadu Tékniku Administrasaun Eleitorál (STAE) sei aprezenta ba Tribunal, atu hala’o prosesu validasaun tuir kompeténsia ne’ebé lei termina.
Iha enkontru ne’e, Sua Exelénsia Dr. Afonso Carmona mós relata kona-ba preparasaun ba funsionamentu Tribunál Supremu de Justisa. Nia esplika katak edifísiu ba instituisaun ne’e prepara ona, no prosesu ne’ebé presiza kontinua mak rekrutamentu juízes. Tuir informasaun ne’ebé hato’o, prosesu rekrutamentu tama ona iha faze teste eskrita, ne’ebé sei kontinua ho entrevista oral.
Relasiona ho matéria ne’e, refere ba Artigu 124.º, n.º 2, CRDTL, ne’ebé define kompeténsia Tribunál Supremu de Justisa atu administra justisa kona ba materia ho natureza jurídika no eleitorál, tuir dispozisaun konstitusionál no lei aplikável.
Vizita kortezia ne’e reflete oportunidade atu hametin diálogu institusionál no kooperasaun entre Tribunal de Recurso no reprezentante Uniaun Europeia, liuliu iha kontestu preparasaun ba eleisaun prezidensiál 2027 no asuntu relevante sira kona-ba justisa no prosesu eleitorál iha Timor-Leste.
